अर्थशास्त्रज्ञ लोक

अभिजीत बॅनर्जी (Abhijit Banerjee)

अभिजीत बॅनर्जी Abhijit Banerjee Information
Flickr

अभिजीत बॅनर्जी (जन्म २१ फेब्रुवारी १६६१) हे एक भारतीय-अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ आहेत,जे मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे फोर्ड फाऊंडेशनचे आंतरराष्ट्रीय अर्थशास्त्रचे प्राध्यापक आहेत. अभिजीत बॅनर्जी यांनी “जागतिक दारिद्र्य दूर करण्याच्या त्यांच्या प्रयोगात्मक दृष्टिकोनाबद्दल” त्यांची पत्नी एथर ड्यूफलो आणि मायकेल क्रेमर यांच्याबरोबर अर्थशास्त्रातील २०१९ चे नोबेल मेमोरियल पुरस्कार सामायिक केले. संयुक्तपणे नोबेल पारितोषिक मिळविणारा तो सहावा विवाहित जोडप आहे.

अब्दुल लतीफ जमील गरीबी ऐक्शन लॅबचे (अर्थशास्त्रज्ञ एस्तेर डुफलो आणि सेंदिल मुल्लाइनाथन यांच्यासमवेत) अभिजीत बॅनर्जी सह-संस्थापक आहेत. तो इनव्हेव्हेशन फॉर गरीबी अ‍ॅक्शनची संशोधन संबद्ध आणि आर्थिक सिस्टीम आणि गरीबीवरील कन्सोर्टियमचा सदस्य आहेत, अभिजीत बॅनर्जी हे ब्युरो फॉर रिसर्च इन डेव्हलपमेंटच्या आर्थिक विश्लेषणाचे अध्यक्ष होते. ते नॅशनल ब्युरो ऑफ इकॉनॉमिक रिसर्चचे संशोधन सहकारी आर्थिक धोरण संशोधन केंद्रातील संशोधन सहकारी आणि कील संस्थेचे आंतरराष्ट्रीय संशोधन सहकारी होते. तसेच कला आणि विज्ञान अमेरिकन अकादमी येथे सहकारी आणि इकोनोमेट्रिक सोसायटीमध्ये सुद्धा सहकारी होते.

तो गुग्नेहेम फेलो आणि अल्फ्रेड पी. स्लोन फेलो देखील आहेत. ते पुअर इकॉनॉमिक्स पुस्तकाचे सह-लेखक आहेत. ते भारतातील आगामी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विद्यापीठ, प्लक्ष विद्यापीठाचे शैक्षणिक सल्लागार मंडळावर देखील काम करतात. एस्टर ड्यूफलो सह “गुड इकॉनॉमिक्स फॉर हार्ड टाइम्स” चे सह-लेखक आहेत. त्यांचे हे नवीन पुस्तक नोव्हेंबर २०१९ मध्ये प्रसिद्ध होणार आहे.

सुरवातीचे जीवन

अभिजीत बॅनर्जी यांचा जन्म मुंबईत झाला. त्यांची आई निर्मला बॅनर्जी, हिंदू मराठी आणि कलकत्ता येथील सामाजिक विज्ञान केंद्रातील अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापिका. त्यांचे वडील, दिपक बॅनर्जी हे हिंदू बंगाली प्रोफेसर आणि कलकत्ता येथील प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये अर्थशास्त्र विभागाचे प्रमुख.

कोलकात्यातील नामांकित शैक्षणिक संस्था साऊथ पॉईंट हायस्कूलमधून त्यांचे शालेय शिक्षण झाले. शालेय शिक्षणानंतर त्यांनी कोलकाता येथील प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला तेथे त्यांनी १९८१ मध्ये अर्थशास्त्र विषयात बी.एस्सी. केली.

जेएनयूच्या त्यांच्या काळात, विद्यार्थ्यांनी जेएनयूचे तत्कालीन कुलगुरू पी.एन. श्रीवास्तव यांचा ‘घेराव’ केला. निषेधाच्या वेळी त्याला अटक करण्यात आली आणि तिहार तुरुंगात तुरुंगात टाकण्यात आले. विद्यार्थ्यांविरोधात आरोप मागे घेण्यात आले, त्यांना जामिनावर सोडण्यात आले. नंतर ते अर्थशास्त्रात पीएच.डी. चे शिक्षण घेण्यासाठी १९८८ मध्ये हार्वर्ड विद्यापीठात गेले. त्यांच्या डॉक्टरेट प्रबंधाचा विषय होता “एस्से इन इन्फॉर्मशन इकॉनॉमिक्स”.

वैयक्तिक जीवन

अभिजीत बॅनर्जी यांचे एमआयटीमधील साहित्य व्याख्याता डॉ. अरुंधती तुली बॅनर्जी यांच्याशी लग्न झाले होते. अभिजीत आणि अरुंधती यांना एक मुलगा होता आणि नंतर त्यांचा घटस्फोट झाला. २०१५ मध्ये, बॅनर्जी यांनी त्यांची सहकारी-संशोधक, एमआयटीची प्रोफेसर एस्तेर डुफलोशी लग्न केले; त्यांना दोन मुले आहेत. बॅनर्जी हे १९९९ मध्ये एमआयटीमध्ये ड्युफलोच्या अर्थशास्त्रातील पीएचडीचे संयुक्त पर्यवेक्षक होते. डुफलो एमआयटीमध्ये गरीबी निर्मुलन आणि विकास अर्थशास्त्रचे प्राध्यापीका देखील आहेत.

संशोधन

अभिजीत बॅनर्जी आणि त्यांचे सहकारी लोकांचे जीवन सुधारण्याच्या क्रियांची प्रभावीता मोजण्याचा प्रयत्न करतात. यासाठी, ते वैद्यकीय संशोधनात क्लिनिकल चाचण्यांसारखेच यादृच्छिक नियंत्रित चाचण्या वापरतात. उदाहरणार्थ, पोलिओ लसीकरण भारतात मोफत उपलब्ध असले तरी, अनेक माता आपल्या मुलांना लसीकरण मोहिमेसाठी आणत नव्हत्या. बॅनर्जी आणि प्रा. एस्तेर डुफलो यांनी राजस्थानमध्ये एक प्रयोग करून पाहिला, जिथे त्यांनी आपल्या मुलांना लसीकरण करणार्‍या मातांना डाळीची बॅग भेट दिली. लवकरच या प्रदेशात लसीकरण करण्याचे प्रमाण वाढले. दुसर्‍या प्रयोगात, त्यांना असे आढळले की ज्या शाळेत विशेष गरजा असलेल्या विद्यार्थ्यांना मदत करण्यासाठी अध्यापन सहाय्यक पुरविल्या गेल्या त्या शाळांमध्ये शिक्षणाचा निकाल सुधारला.

करिअर

बॅनर्जी सध्या मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे फोर्ड फाऊंडेशनचे आंतरराष्ट्रीय अर्थशास्त्रचे प्राध्यापक आहेत. त्यांनी हार्वर्ड विद्यापीठ आणि प्रिन्सटन विद्यापीठात शिकवले आहे.

त्यांचे कार्य विकास अर्थशास्त्रावर केंद्रित आहे. अर्थशास्त्रातील कार्यकारण संबंध शोधण्यासाठी त्यांनी एस्टर ड्यूफलो यांच्याबरोबर एकत्रित फिल्ड प्रयोगांवर चर्चा केली.

२००४ मध्ये ते अमेरिकन कला व विज्ञान या अकादमीचे सहकारी म्हणून निवडले गेले. अर्थशास्त्राच्या सामाजिक विज्ञान प्रकारात २००९ मध्ये इन्फोसिस पुरस्कारानेही त्यांचा सन्मान करण्यात आला. सामाजिक विज्ञान (अर्थशास्त्र) च्या श्रेणीतील उद्घाटन इन्फोसिस पुरस्काराचे ते प्राप्तकर्ता आहेत.

२०१२ मध्ये त्यांनी ‘पुअर इकॉनॉमिक्स ‘ या पुस्तकासाठी सह-लेखक एस्टर ड्यूफलो यांच्यासमवेत जेराल्ड लोब अवॉर्ड ऑनरियल मेमरी फॉर बिझिनेस बुक सामायिक केले.

२०१३ मध्ये, युनायटेड नेशन्सचे सरचिटणीस बान की मून यांनी २०१५ नंतर मिलेनियम डेव्हलपमेंट गोल अद्ययावत करण्याऱ्या तज्ज्ञांच्या समितीला त्यांचे नाव सुचवले होते.

२०१४ मध्ये, त्यांना किल इन्स्टिट्यूट फॉर वर्ल्ड इकॉनॉमी कडून बर्नहार्ड-हार्म्स-पुरस्कार मिळाला.

२०१९ मध्ये त्यांनी सामाजिक धोरणात नव्याने पुनरुज्जीवन करण्याबाबत निर्यात-आयात बँकच्या ३४व्या स्मृतिदिनी व्याख्यान दिले.

२०१९ मध्ये, त्यांना जागतिक गरीबी दूर करण्याच्या कार्याबद्दल एस्तेर डुफलो आणि मायकेल क्रेमर यांच्यासह अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

Reference: Abhijit Banerjee

About the author

BharatBodh Team

आम्ही संपूर्ण जगाचे ज्ञान भारतीय भाषांमध्ये बनवण्याचा आणि भाषांतरित करण्याचा प्रयत्न करीत आहोत.

Leave a Comment