देश भूगोल

अफगाणिस्तान (Afghanistan)

अफगाणिस्तान information about Afghanistan in Marathi
Wikemedia

अफगाणिस्तान, अधिकृतपणे इस्लामिक रिपब्लीक ऑफ अफगाणिस्तान मध्य दक्षिण आशियामध्ये आहे. दक्षिण आणि पूर्वेकडे पाकिस्तान, पश्चिमेस इराण, उत्तरेकडे तुर्कमेनिस्तान, उझबेकिस्तान, ताजिकिस्तान आणि इशान्येकडे चीन आहे. अफगाणिस्तान ६५२००० चौरस किलोमीटर (२५२,००० चौरस मैल) व्यापतो.. हा एक डोंगराळ देश आहे ज्याच्या उत्तर आणि नैऋत्यकडे मैदानी भाग आहे. काबुल देशाची राजधानी आणि सर्वात मोठे शहर आहे. लोकसंख्या ३२ दशलक्ष आहे, मुख्यत: पश्तून, ताजिक, हजारा आणि उझबेक.

अफगाणिस्तानातील मानवी वस्ती मध्ययुगीन काळातील आहे. रेशीम रस्त्यावरील (सिल्क रोड) च्या प्रवासात अफगाणिस्तान मध्यभागी पडत असे त्यामुळे ते मध्य पूर्व आणि आशियाच्या इतर भागांतील संस्कृतींशी जोडले गेले. ही भूमी ऐतिहासिकदृष्ट्या विविध लोकांची वस्ती आहे आणि असंख्य सैन्य मोहीम त्यांनी पाहिल्या आहेत. उदाहरणार्थ, अलेक्झांडर द ग्रेट, मौर्यस, मुस्लिम अरब, मंगोल, शीख, ब्रिटीश, सोव्हिएत, अमेरिका आणि अलाइड फोर्सेस . या भूमीने कुशन, हेफ्थलाइट, समानीड, सफारीड, गझनवी, घोरिड, खलजि, मोगल, होटक, दुरानि आणि इतर प्रमुख साम्राज्यांचा उगम पहिला आहे.

आधुनिक अफगाणिस्तानातील राजकीय इतिहासाची सुरुवात १८व्या शतकात होटक आणि दुरानी घराण्यापासून झाली. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, ब्रिटीश भारत आणि रशियन साम्राज्यादरम्यानच्या “ग्रेट गेम” मध्ये अफगाणिस्तान बफर स्टेट बनले. १८९३ मध्ये डुरंड लाइन आखली गेली होती परंतु अफगाण सरकारने त्याला मान्यता दिली नाही. या कारणामुळे १९४७ मध्ये पाकिस्तानच्या स्वातंत्र्यापासून अफगाणिस्तान चे संबंध बिघडले आहेत.

१९१९ मधील तिसऱ्या अँग्लो-अफगाण युद्धानंतर हा देश परकीय प्रभावमुक्त झाला आणि अमानुल्ला खानची राजवट स्थापित झाली. जवळजवळ ५० वर्षांनंतर झहीरशहाची सत्ता उलथून टाकण्यात आली आणि प्रजासत्ताक स्थापन करण्यात आले.

१९७८ मध्ये दुसऱ्या सत्तांतरानंतर अफगाणिस्तान प्रथम समाजवादी राज्य बनले आणि त्यानंतर सोव्हिएत संरक्षित राष्ट्र बनले. १९८० च्या दशकात मुजाहिद्दीन बंडखोरांविरूद्ध सोव्हिएत-अफगाण युद्ध सुरू झाले. १९९६ पर्यंत अफगाणिस्तानचा बहुतांश भाग इस्लामिक कट्टरपंथी गट तालिबानने ताब्यात घेतला होता. तालिबानने पाच वर्षांपासून हुकूमशाही शासन चालवले. तालिबान्यांना अमेरिका व अलाइड फोर्सेस ने काढून टाकले आणि लोकशाही पद्धतीने निवडलेले नवीन सरकार स्थापन केले, परंतु अजूनही देशातील महत्त्वपूर्ण भागावर तालिबानचे नियंत्रण आहे.

अफगाणिस्तान राष्ट्रपती इस्लामी प्रजासत्ताक आहे. देशात दहशतवाद, दारिद्र्य, बाल कुपोषण आणि भ्रष्टाचार खूप आहे. ते संयुक्त राष्ट्र संघटना, इस्लामिक सहकार संघटना, आर्थिक सहकार संघटना आणि निर्बंधित चळवळीचे सदस्य आहेत.

व्युत्पत्ती

अफगाणिस्तान हे नाव दहाव्या शतकातील हुदुद उल-इस्लाम या भौगोलिक पुस्तकात आढळते. “अफगाण” हे मूळ नाव ऐतिहासिकदृष्ट्या पश्तून लोकांच्या संदर्भात वापरले गेले. म्हणून, अफगाणिस्तान म्हणजे अफगाणांची भूमी किंवा ऐतिहासिक अर्थाने पश्तूनांच्या भूमी.

भूगोल

अफगाणिस्तान हा एक लँडलॉक पर्वतीय देश आहे ज्याच्या उत्तर आणि नैऋत्य भागात मैदानी प्रदेश आहे. अफगाणिस्तान दक्षिण आशिया आणि मध्य आशियामध्ये स्थित आहे. देशातील सर्वोच्च बिंदू नोशाक समुद्र पातळीपासून 7,492 मीटर (24,580 फूट) वर स्थित आहे. ग्लेशिएटेड ईशान्येकडील (नूरिस्तानच्या आसपास) आणि वाखन कॉरिडॉर येथे जानेवारीत सरासरी तापमान -१५ डिग्री सेल्सियस खाली आहे.

असंख्य नद्या व जलाशय असूनही देशातील मोठे भाग कोरडे आहेत. एंडोर्हेइक सिस्तान बेसिन हा जगातील सर्वात कोरड्या प्रदेशांपैकी एक आहे. हिंदु कुश आणि पमीर पर्वत येथे हिवाळ्यात बर्फ पडतो. वसंत ऋतू मध्ये वितळणाऱ्या बर्फ़ाने नद्या, तलाव आणि प्रवाहांमध्ये पाणी येते. तथापि, देशातील दोन तृतीयांश पाणी शेजारील देश इराण, पाकिस्तान आणि तुर्कमेनिस्तानमध्ये जाते. सिंचनाच्या पुनर्वसनासाठी राज्याला दोन अब्ज अमेरिकन डॉलर्सपेक्षा जास्तची गरज आहे जेणेकरून पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन होईल.

ईशान्य हिंदु कुश पर्वतरांगा, अफगाणिस्तानाच्या बदाखशान प्रांताच्या आसपास चा प्रदेश भौगोलिकदृष्ट्या सक्रिय आहे. भूकंप जवळजवळ दर वर्षी येऊ शकतात. ते प्राणघातक आणि विध्वंसक असू शकतात, ज्यामुळे काही भागांमध्ये भूस्खलन किंवा हिवाळ्यामध्ये हिमस्खलन होऊ शकते. शेवटचा जोरदार भूकंप १९९८ मध्ये झाला होता, ज्यात ताजिकिस्तानजवळील बदाखशानमध्ये सुमारे ६००० लोक दगावले. त्यानंतर २००२ मध्ये हिंदु कुश मध्ये भूकंप झाला, ज्यामध्ये १५० हून अधिक लोक ठार झाले आणि एक हजाराहून अधिक जखमी झाले. २०१० मध्ये झालेल्या भूकंपात ११ अफगाणांचा मृत्यू झाला आणि ७० हून अधिक जखमी झाले. या भूकंपात २,००० हून अधिक घरे उद्ध्वस्त झाली होती.

देशाच्या नैसर्गिक संसाधनांमध्ये: कोळसा, तांबे, लोह खनिज, लिथियम, युरेनियम, क्रोमाइट, सोने, झिंक, सल्फर, शिसे, संगमरवरी, मौल्यवान आणि अर्ध-मौल्यवान दगड, नैसर्गिक वायू आणि पेट्रोलियम यासह इतर गोष्टींचा समावेश आहे.

अफगाणिस्तान हा जगातील ४१वा मोठा देश आहे. हा फ्रान्सपेक्षा किंचित मोठा आणि बर्मापेक्षा छोटा आहे. अफगाणिस्तान च्या दक्षिण व पूर्वेस पाकिस्तान आहे; पश्चिमेस इराण; उत्तरेकडे तुर्कमेनिस्तान, उझबेकिस्तान, ताजिकिस्तान; आणि पूर्वेकडे चीन आहे.

अफगाणिस्तान चा नकाशा

लोक

२०१९ मध्ये अफगाणिस्तानची लोकसंख्या अंदाजे .३२.२ दशलक्ष आहे. त्यापैकी १६.४ दशलक्ष पुरुष व १५.८ दशलक्ष महिला आहेत. त्यापैकी सुमारे २३.९% शहरी आहेत, ७१.४% ग्रामीण भागात राहतात आणि उर्वरित ४.७% भटक्या विमुक्त आहेत. ३ दशलक्ष किंवा त्यापेक्षा जास्त अफगाणी शेजारच्या पाकिस्तान आणि इराणमध्ये आहेत, त्यापैकी बहुतेकजण या दोन देशांमध्ये जन्माला आले आणि वाढले. सध्याची लोकसंख्या वाढीचा दर २.३७% आहे, आफ्रिकेबाहेरील जगातील सर्वात जास्त. लोकसंख्या याच दराने वाढत राहिल्यास ही लोकसंख्या २०५० पर्यंत ८२ दशलक्षांपर्यंत पोहोचेल.  दहा लाखाहून अधिक रहिवासी असलेले एकमेव शहर म्हणजे अफगाणिस्तानची राजधानी काबुल. काबूलनंतर इतर पाच मोठी शहरे म्हणजे कंधार, हेरात, मजार-शरीफ, कुंद आणि जलालाबाद.

अफगाणिस्तानमधील वांशिक गट

  • पश्तुन 42%
  • ताजिक 27%
  • हजारा 9%
  • उझ्बेक 9%
  • आयमॅक 4%
  • तुर्कमेन 3%
  • बलुच 2%
  • इतर (पशायी, नुरिस्तानी, पमीरी, अरब इ.) 4%

धर्म

अफगाणिस्तान अंदाजे ९९.७% मुस्लिम आहे. हजारो अफगाण शीख आणि हिंदूही मोठ्या शहरांमध्ये आढळतात. अफगाणिस्तानात एक छोटा ज्यू समुदाय होता जो विसाव्या शतकाच्या शेवटी इस्रायल आणि अमेरिकेत स्थायिक झाला. एक ब्लोन सिमिंटोव्ह नावाचा ज्यू अफगानिस्तानमध्ये राहिला. अफगाण ख्रिश्चन, ज्यांची संख्या ५००-८००० आहे, तीव्र सामाजिक विरोधामुळे त्यांचा धर्म गुप्तपणे पाळतात.

अर्थव्यवस्था

कृषी उत्पादन हे अफगाणिस्तानच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे. डाळिंब, द्राक्षे, ऍप्रिकॉट्स, खरबूज आणि इतर अनेक ताजे व कोरडे फळे पिकवण्यासाठी हा देश ओळखला जातो. अफगाणिस्तान जगातील सर्वात जास्त अफू उत्पादन करणारा देश आहे. अर्थव्यवस्थेचे १६% ची उलाढाल अफूच्या लागवड व विक्रीवर अवलंबून आहे.

देशाच्या चालू खात्यातील तूट मोठ्या प्रमाणात देणगीदारांच्या पैशाने वित्तपुरवठा केली जात असताना, सरकारच्या अंदाजपत्रकात फक्त एक छोटासा भाग दिला जातो. उर्वरित रक्कम युनायटेड नेशन्स सिस्टम आणि अशासकीय संस्थांद्वारे गैर-बजेट खर्च आणि देणगीदार नियुक्त प्रकल्पांना प्रदान केली जाते.

सध्याच्या आर्थिक पुनर्प्राप्तीसाठी मुख्य चालकांपैकी एक म्हणजे ५ दशलक्षाहून अधिक अफगाण्यांची परती. त्यांनी उद्योजकता आणि संपत्ती निर्माण करण्याची कौशल्ये तसेच व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आवश्यक निधी आणला. बरेच अफगाणिक आता बांधकामात क्षेत्रात उतरले आहेत, हा देशातील सर्वात मोठ्या उद्योगांपैकी एक आहे.

काही प्रमुख राष्ट्रीय बांधकाम प्रकल्पांमध्ये ३५ अब्ज डॉलर्सचा न्यू काबुल सिटी प्रकल्प, कंधारमधील आयिनो मेना प्रकल्प आणि जलालाबाद जवळील गाझी अमानुल्ला खान शहर यांचा समावेश आहे. हेरात, मजार-शरीफ आणि इतर शहरांमध्येही अशाच प्रकारचे प्रकल्प सुरू झाले आहेत. अंदाजे ४००००० लोक दर वर्षी कामगार बाजारात प्रवेश करतात.

अनेक लहान मोठ्या कंपन्या आणि कारखाने देशाच्या विविध भागात कार्यरत होऊ लागले आहेत. या कंपन्या सरकारला महसूल देतातच शिवाय नवीन रोजगारही निर्माण करतात. व्यवसायाच्या वातावरणामधील सुधारणांमुळे दूरसंचार क्षेत्रात १.५ अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त गुंतवणूक झाली आहे आणि २००३ पासून १००,००० हून अधिक रोजगार निर्माण झाले आहेत. अफगाण रग (कालीन) पुन्हा लोकप्रिय होत आहे.

Reference: Afganistan

About the author

BharatBodh Team

आम्ही संपूर्ण जगाचे ज्ञान भारतीय भाषांमध्ये बनवण्याचा आणि भाषांतरित करण्याचा प्रयत्न करीत आहोत.

Leave a Comment