शहर

अयोध्या (Ayodhya)

अयोध्या Ayodhya Information in Marathi
wikipedia

अयोध्या हे भारतमधील उत्तर प्रदेश राज्यातील फैजाबाद जिल्ह्यात (अधिकृतपणे अयोध्या जिल्हा) वसलेले शहर आहे. अयोध्या आणि फैजाबाद शहराची एकाच महानगरपालिका आहे. रामायणानुसार हे शहर भगवान रामाचे जन्मस्थान आहे, या ओळखीच्या अचूकतेवरूनच अयोध्या विवाद उभा राहिला आहे. हिंदू धर्मियांच्या मते सध्याचे अयोध्या शहर हे पौराणिक अयोध्याच आहे.

कोसल साम्राज्यात सध्याचे आयोध्या शहर साकेत म्हणून ओळखले जात असे. पुढे साकेत शहर कोसल साम्राज्याची राजधानी बनली.सुरुवातीच्या बौद्ध आणि जैन धर्मग्रंथात असे नमूद केले आहे की गौतम बुद्ध आणि महावीर या धर्मगुरूंनी या शहराला भेट दिली होती आणि वास्तव्य सुद्धा केले होते. जैन ग्रंथात पाच तीर्थकरांचे (ऋषभनाथ, अजितनाथ, अभिनंदननाथ, सुमातिनाथ आणि अनंतनाथ) जन्मस्थान म्हणून या शहराचे वर्णन केले गेले आहे. गुप्त काळापासून अनेक स्त्रोत अयोध्या आणि साकेत हे एकाच शहराचे नाव म्हणून उल्लेख करतात.

राम जन्मस्थान म्हणून मानल्या गेलेल्या, अयोध्या (अवध) हे हिंदूंसाठी सर्वात महत्त्वाच्या सात तीर्थ क्षेत्रापैकी (सप्तपुरी) एक मानले गेले आहे. असे मानले जाते की भगवान रामाच्या जन्म ठिकाणी एक मोठे मंदिर बांधले गेले होते आणि मुगल बादशाह बाबर च्या आदेशावरून हे मंदिर तोडून तिथे वादग्रस्त मशिद उभारली गेली होती (बाबरी मशीद). राम मंदिर खटला किंवा अयोध्या विवाद या मुद्द्यावरूनच उभा राहिलेला आहे.

इतिहास

बौद्ध पाली भाषेतील ग्रंथ आणि जैन प्राकृत-भाषेतील ग्रंथांमध्ये कोकेळा महाजनपदातील एक महत्त्वाचे शहर म्हणून साकेत (प्राकृतमधील सगेया किंवा सैया) नावाच्या शहराचा उल्लेख आहे. बौद्ध आणि जैन या दोन्ही ग्रंथांमधील स्थलांतरित संकेत सूचित करतात की साकेत शहर सध्याचे आयोध्या आहे. उदाहरणार्थ, संयुक्ता निकय आणि विनय पितकाच्या मते, साकेत श्रावस्तीपासून सहा योजनांच्या अंतरावर होते. विनया पितकाने नमूद केले आहे की दोन शहरांमध्ये एक मोठी नदी आहे आणि सुता निपाताने श्रावस्ती ते प्रतिष्ठान पर्यंतच्या दक्षिणेकडील रस्त्यावर विश्राम स्थान म्हणून सकेतचा उल्लेख केला आहे.

रामायण आणि महाभारत यांसारख्या प्राचीन संस्कृत भाषेच्या महाकाव्यांमध्ये अयोध्या नावाच्या कल्पित शहराचा उल्लेख आहे, जे रामासह कोसलाच्या इक्ष्वाकु राजांची राजधानी होती. पूर्वीच्या संस्कृत ग्रंथांत साकेत नावाच्या शहराचा उल्लेख नाही. पाणिनीची अष्टाध्यायी आणि त्यावर पतंजली यांचे भाष्य यासारख्या गैर-धार्मिक, गैर-कल्पित प्राचीन संस्कृत ग्रंथांमध्ये साकेत चा उल्लेख आहे. नंतरचे बौद्ध ग्रंथ महावस्तु मध्ये साकेतला इक्ष्वाकु राजा सुजाताचे राज्य म्हणून वर्णन केले ज्याच्या वंशजांनी शाक्य राजधानी कपिलवस्तुची स्थापना केली.

व्युत्पत्ति

अयोध्या हा शब्द संस्कृत शब्दापासून बनला आहे याचा अर्थ होतो “अजय”, असे शहर जे युद्धाने जिंकता येऊ शकत नाही, म्हणजेच अ + योध्या. मध्ययुगीन काळात या शहराला शहराचे नाव साकेत असे होते. अयुध्येया (थायलंड) आणि योगकर्त (इंडोनेशिया) या शहरांचे नाव अयोध्या वरून ठेवले गेले आहे.

लोक

२००१ च्या भारतीय जनगणनेनुसार अयोध्याची लोकसंख्या ४९५९३ आहे. यापैकी पुरुष ५९% आणि महिला ४१% आहेत. अयोध्येचा सरासरी साक्षरता दर ६५% आहे जो राष्ट्रीय सरासरी ५९.५% पेक्षा जास्त आहे, यामध्ये ७२% पुरुष आणि ६२% महिला सुशिक्षित आहेत. अयोध्या मधील १२% लोकसंख्या ६ वर्षाखालील आहे.

भूगोल आणि हवामान

अयोध्यामध्ये मध्य भारतातील वैशिष्ट्यपूर्ण आर्द्र उप-उष्णकटिबंधीय हवामान आहे. ग्रीष्म ऋतू लांब, कोरडा व गरम असतो, जो मार्चपासून जून पर्यंत असतो. येथील दररोजचे सरासरी तापमान ३२ डिग्री सेल्सियस पर्यंत असते. त्यापाठोपाठ पावसाळी हंगामी येतो जो ऑक्टोबरपर्यंत चालतो, इथे वार्षिक वर्षाव अंदाजे १०६७ मिमी आणि सरासरी तापमान २८ डिग्री सेल्सियस पर्यंत असते. हिवाळा नोव्हेंबरच्या सुरूवातीस सुरू होतो आणि जानेवारीच्या अखेरीपर्यंत राहतो, त्यानंतर फेब्रुवारीमध्ये आणि मार्चच्या सुरूवातीस वसंत ऋतु येतो. तेव्हा सरासरी तापमान १६ डिग्री सेल्सियस असते, परंतु रात्री तापमान याखाली सुद्धा ही जाऊ शकते.

अयोध्याचा नकाशा

 

अयोध्येमधील महत्वाची स्थळे

  1. हनुमान गढी किल्ला
  2. रामकोट
  3. नागेश्वरनाथ मंदिर
  4. चक्रवर्ती महराज दशरथ महाल
  5. बाबरी मशीद
  6. दरबारजी दुर्गाकाली मंदिर
  7. अंगद टीला
  8. श्री रामा जानकी बिर्ला मंदिर
  9. तुळशी स्मारक भवन
  10. राम की पैडी
  11. काळेरामजी का मंदिर
  12. दातुवान कुंड
  13. जानकी महाल
  14. गुरुद्वारा ब्रह्मा कुंड
  15. ऋषभदेव जैन मंदिर
  16. ब्रह्मा कुंड
  17. अमावन मंदिर
  18. तुळशी चौरा
  19. लक्ष्मण किला
  20. राम कथा संग्रहालय
  21. वाल्मिकी रामायण भवन
  22. मंदिर सुंदर सदन (विवादास्पद साइटसमोर)
  23. दरबारजी दुर्गाकाली येथील कल्हेश्वर महादेव मंदिर

Reference: Ayodhya

Help your friends by sharing this article with them

About the author

BharatBodh Team

आम्ही संपूर्ण जगाचे ज्ञान भारतीय भाषांमध्ये बनवण्याचा आणि भाषांतरित करण्याचा प्रयत्न करीत आहोत.