मुद्दे

अयोध्या विवाद, राम जन्मभूमि खटला (Ayodhya Dispute)

अयोध्या विवाद Ayodhya Dispute Information in Marathi

अयोध्या विवाद हा एक राजकीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक-धार्मिक वादविवाद आहे आणि जो अयोध्या शहरातील (जिल्ह्या फैजाबाद, उत्तर प्रदेश) जमिनीच्या बाबतीत आहे. अयोध्या विवादामध्ये पारंपारिकपणे हिंदूंमध्ये देवता म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रामाचे जन्मस्थान असलेल्या ठिकाणी प्रवेश, तेथील बाबरी मशिदीचा इतिहास व ठिकाण आणि मशीद तयार करण्यासाठी आधीचे राम मंदिर पाडले गेले किंवा सुधारित केले गेले असे मुद्दे आहेत.

६ डिसेंबर १९९२ रोजी झालेल्या राजकीय मेळाव्यात बाबरी मशीद नष्ट झाली, जी पुढे दंगलीच्या रुपात बदलली. त्यानंतर अलाहाबाद उच्च न्यायालयात जमीन खटला दाखल करण्यात आला, त्यासंबंधीचा निकाल ३० सप्टेंबर २०१० रोजी सुनावण्यात आला. सुनावणीत अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने असा निर्णय दिला की अयोध्याच्या २.७७ एकर जागेचे तीन समान भागात विभाजन केले जाईल, त्यात एक तृतीयांश हिंदू महासभेकडे जाईल, एक तृतीयांश सुन्नी वक्फ बोर्डाकडे जाईल आणि उर्वरित एक तृतीयांश निर्मोही आखाड्याकडे जाईल. मंदिर पाडल्यानंतर विवादित रचना बांधण्यात आली यावर तीन न्यायाधीशांच्या खंडपिठाचे एकमत नव्हते पण त्याच ठिकाणी मंदिराची संरचना मशिदीच्या अगोदरची आहे असे मानण्यात आले.

धार्मिक पार्श्वभूमी

मध्ययुगीन बाबरी मशीद ज्या भूमीवर उभी होती ती भूमी हिंदू देवता राम यांचे जन्मस्थान मानली जाते हाच मुद्दा अयोध्या विवादाच्या केंद्रस्थानी आहे.

राम जन्मभूमी

भगवान राम सर्वात मोठ्या प्रमाणात उपासना केलेल्या हिंदू देवतांपैकी एक आहेत आणि त्यांना भगवान विष्णूचा सातवा अवतार मानला जातो. रामायणानुसार रामाचा जन्म अयोध्येत राणी कौशल्या आणि राजा दशरथ यांच्यापासून झाला. गरुड पुराणानुसार,मोक्ष (मृत्यू आणि पुनर्जन्म चक्रातून अंतिम सुटका) मिळू शकणार्‍या अशा सात पवित्र जागांपैकी अयोध्या एक आहे. ११ व्या शतकानंतर तयार केलेल्या “अयोध्या महात्म्य” जी अयोध्याची एक “तीर्थयात्रा पुस्तिका” आहे त्यात जन्मास्थानाचा तीर्थस्थान म्हणून उल्लेख आहे.

बाबरी मशीद

बाबर हा भारताचा पहिला मुघल सम्राट आणि मुघल साम्राज्याचा संस्थापक होता. असे मानले जाते की त्याच्या सेनापतींपैकी एक, मीर बाकी याने त्याच्या आदेशानुसार १५२८ मध्ये बाबरी मशीद बांधली. ईस्ट इंडिया कंपनीचा सर्वेक्षण अधिकारी फ्रान्सिस बुकानन ला बाबरी मशिदीच्या भिंतींवर एक शिलालेख सापडला ज्यावर मीर बाकीचे नाव होते, तेव्हापासून हा विश्वास चलनात आला. यासोबत त्यांनी स्थानिक परंपरा देखील नोंदविली, ज्याचानुसार स्थानिक लोकांचा असा विश्वास होता की सम्राट औरंगजेबाने रामास समर्पित मंदिर पाडल्यानंतर तिथे मशीद बांधली.

१५२८ ते १६६८ दरम्यान कोणत्याही लेखनात त्या ठिकाणी मशिदीच्या उपस्थितीचा उल्लेख नव्हता. मशिदीची सर्वात जुनी ऐतिहासिक नोंद मोगल दरबारातील जयसिंग २ यांच्या कडे होती. त्याने १७१७ मध्ये मशिदीची व त्याच्या आसपासची जमीन विकत घेतली. त्याच्या कागदपत्रांमध्ये मशिदीसारखी तीन घुमट असलेली रचना दिसते पण त्याला “जन्मस्थान” (छठी) असे संबोधले होते.

असे मानले जाते कि हिंदू आणि मुस्लिम दोम्ही धर्माचे लोक इथे पूजा करत असत. मशिदीच्या आत मुसलमान आणि मशिदीच्या बाहेर परंतु कंपाऊंडच्या आत हिंदू. ब्रिटीशांनी राज्य ताब्यात घेतल्यानंतर त्यांनी वाद रोखण्यासाठी दोन्ही भागांच्या मध्ये रेलिंग उभे केले. १९४७मध्ये, भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, मशिदीच्या आत भगवान रामाची मूर्ती ठेवण्यात आली, ज्यामुळे हा वाद वाढला.

अयोध्या विवादाची सुरुवात

१८५०च्या दशकात अयोध्येत हनुमान गढी जवळच्या मशिदीवर धार्मिक हिंसाचाराची पहिली नोंद झाली होती, यातूनच पुढे हिंदूंनी बाबरी मशिदीवर हल्ला केला. तेव्हापासून स्थानिक हिंदू गटांनी अधूनमधून या जागेचा ताबा मिळवण्याची आणि त्यांना मशिदच्या जागेवर मंदिर बांधण्याची परवानगी दिली जावी अशी मागणी केली. या सर्व मागण्या ब्रिटिश सरकारने नाकारल्या.

१९४६मध्ये, अखिल भारतीय रामायण महासभा (एबीआरएम) नावाच्या हिंदू महासभेच्या एका समुदायाने जागेच्या ताब्यात घेण्यासाठी आंदोलन सुरू केले. १९४९मध्ये गोरखनाथ मठातील संत दिग्विजय नाथ ए.बी.आर.एम. मध्ये सामील झाले आणि रामचरित मानसच्या ९ दिवसांच्या अखंड पठण आयोजित केले. पाठच्या शेवटी हिंदू कार्यकर्त्यांनी मशिदीत प्रवेश केला आणि आत राम आणि सीतेच्या मूर्ती ठेवल्या. लोकांना असा विश्वास वाटू लागला की मशिदीच्या आत मूर्ति ‘चमत्कारिक’पणे प्रकट झाल्यात. हे सारे २२ डिसेंबर १९४९ ला झाले.

जवाहरलाल नेहरूंनी आग्रह धरला की मूर्ती हटवाव्यात. तथापि, स्थानिक अधिकारी के. के. नायर यांनी आदेश पाळण्यास नकार दिला, यामुळे जातीय दंगली होतील असा दावा त्यांनी केला. जनता (हिंदू तसेच मुस्लिम) प्रवेश करू नयेत म्हणून पोलिसांनी दरवाजे बंद केले. तथापि, मूर्ती आतच राहिल्या, पुजार्‍यांना दररोज उपासना करण्यास परवानगी देण्यात आली. सुन्नी वक्फ बोर्ड आणि एबीआरएम या दोघांनीही स्थानिक न्यायालयात दिवाणी दावा दाखल केला. जमीन विवादास्पद असल्याचे जाहीर करण्यात आले आणि दरवाजे आज पर्यंत बंद राहिले. (ऑक्टोबर २०१९)

१९६४ मध्ये विश्व हिंदू परिषद स्थापन झाल्यानंतर बाबरी मशीद जागेसाठी आंदोलन करण्यास सुरवात केली. ऑर्डर स्वीकार करण्यास नकार देणारे जिल्हाधिकारी नायर अखेर बरखास्त झाले परंतु ते स्थानिक नायक आणि त्यानंतर भारतीय जनसंघाचे राजकारणी झाले.

बाबरी मशीद विध्वंस

१९८०च्या दशकात, विश्व हिंदू परिषदेने (व्हीएचपी) जागेचे हक्क पुन्हा मिळवण्यासाठी आणि या ठिकाणी रामलल्ला समर्पित मंदिर उभारण्यासाठी नवीन चळवळ सुरू केली. १९८० मध्ये जनसंघाच्या उरलेल्या पार्टीमधून भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) बनली जी पुढे या प्रचाराचा राजकीय चेहरा बनली.

१९८६ मध्ये जिल्हा न्यायाधीशाने असा निर्णय दिला की दरवाजे पुन्हा उघडले जातील आणि हिंदूंना आतमध्ये पूजा करण्याची परवानगी देण्यात आली; या निर्णयाने चळवळीला मोठा चालना मिळाली. सप्टेंबर १९९० मध्ये भाजप नेते एल. के. आडवाणी यांनी आंदोलनाला पाठिंबा देण्यासाठी अयोध्येकडे रथयात्रेला सुरुवात केली. या यात्रेमुळे अनेक शहरांमध्ये जातीय दंगली झाल्या आणि त्यामुळे बिहार सरकारने अडवाणींना अटक केले. असे असूनही मोठ्या संख्येने ‘कारसेवक’ किंवा संघ परिवार कार्यकर्ते अयोध्येत पोहोचले आणि त्यांनी मशिदीवर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांना उत्तर प्रदेश पोलिस आणि निमलष्करी दलाने रोखले. या झटापटीत अनेक कारसेवक मारले गेले. प्रधानमंत्री व्ही.पी. सिंग कमकुवत असल्य्याचा आरोप करून भाजपने पाठिंबा काढून घेतला. यामुळे नव्याने निवडणुका घेण्यात आल्या, या निवडणुकांमध्ये, उत्तर प्रदेश विधानसभेत भाजपाने बहुमत मिळवले आणि लोकसभेतील जागांचा वाटा वाढला.

६ डिसेंबर १९९२ रोजी, व्हीएचपी आणि त्यांच्या सहयोगींनी, भाजपासह, मशिदीच्या जागी १,५०,००० व्हीएचपी आणि भाजपा कारसेवकांचा मेळावा आयोजित केला. या समारंभात अडवाणी, मुरली मनोहर जोशी आणि उमा भारती यांच्यासारख्या भाजप नेत्यांची भाषणे झाली. भाषणांच्या कालावधीत जमाव उत्तेजित होऊ लागला आणि दुपार नंतर मशिदीवर हल्ला केला. मशिदीच्या संरक्षणासाठी तेथे ठेवण्यात आलेला पोलिस बंदोबस्त खूपच अपुरा पडला. मशिदीवर अनेक सुधारित साधनांनी हल्ला करण्यात आला आणि काही तासातच मशीद जमीनदोस्त करण्यात आली. राज्य सरकारने भारतीय सुप्रीम कोर्टाला वचन दिले होते की मशीदला इजा होणार नाही. या विध्वंसानंतर झालेल्या दंगलीत २००० हून अधिक लोक ठार झाले होते. मुंबई, भोपाळ, दिल्ली आणि हैदराबादसह अनेक मोठ्या भारतीय शहरांमध्ये दंगल उसळली.

१६ डिसेंबर १९९२ रोजी, बाबरी मस्जिद उद्ध्वस्त झालेल्या परिस्थितीची चौकशी करण्यासाठी भारत सरकारने लिबर्हान कमिशनची स्थापना केली. भारताच्या इतिहासातील हे सर्वात प्रदीर्घ चालणारा आयोग असून विविध सरकारांनी याची मुदत वाढवली. या अहवालात अनेक लोक दोषी ठरले. यात अटलबिहारी वाजपेयी, लालकृष्ण अडवाणी, मुरली मनोहर जोशी, तत्कालीन उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री कल्याणसिंग, प्रमोद महाजन, उमा भारती आणि विजयाराजे सिंधिया यांच्यासारख्या भाजप नेत्यांचा समावेश आहे; तसेच गिरीराज किशोर आणि अशोक सिंघल यांच्यासारखे विहिंप नेते ही होते.

आयोगाने दावा केलेल्या अन्य प्रमुख नेत्यांमध्ये दिवंगत शिवसेना पक्षप्रमुख बाळ ठाकरे आणि संघाचे माजी नेते के. गोविंदाचार्य यांचा समावेश आहे. अनेक प्रत्यक्षदर्शींच्या साक्षीवर अवलंबून राहून या अहवालात असे म्हटले आहे की या नेत्यांनी मोर्चाला चिथावणी देणारी भाषणे केली होती; त्यांनी असे म्हटले कि इच्छा असती तर ते विध्वंस रोखू शकले असते.

अनेक मुस्लिम संघटनांनी वादग्रस्त संरचना नष्ट झाल्याबद्दल आक्रोश व्यक्त केला आहे. जुलै २००५ मध्ये, नष्ट झालेल्या मशिदीच्या जागी दहशतवाद्यांनी तात्पुरत्या मंदिरावर हल्ला केला. २००७ मध्ये, राम मंदिराचे तत्कालीन प्रमुख एम. एन. गोपाल दास यांना फोनवर जीवे मारण्याची धमकी देण्यात आली. इंडियन मुजाहिद्दीनसारख्या बंदी घालण्यात आलेल्या जिहादी संघटनांनी केलेल्या अनेक दहशतवादी हल्ल्यांसाठी बाबरी मशीद पाडण्याचे निमित्त वापरले आहे.

उत्खनन

१९७०, १९९२ आणि २००३ मध्ये भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण संस्थेला (ए.एस.आय) वादग्रस्त जागेच्या आणि आसपासच्या भागाच्या उत्खननात या जागेवर मोठे हिंदू संकुलाचे अस्तित्त्व दर्शविणारे पुरावे सापडले आहेत. २००३ मध्ये भारतीय उच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण अधिका-यांना अधिक सखोल अभ्यास करण्यास सांगितले गेले आणि बाबरी मशीद खाली असलेल्या संरचनेचा प्रकार मंदिराचा निश्चित पुरावा दर्शवितो की नाही हे शोधण्याची जबाबदारी दिली.

तथापि, ते राम मंदिर आहे की नाही हे समजू शकले नाही कारण उर्वरित अवशेषांचे शिव मंदिरांशी अधिक साम्य होते. ए.एस.आय संशोधकांच्या शब्दात, त्यांना इथे “उत्तर भारतातील मंदिर” संबंधित विशिष्ट वैशिष्ट्ये सापडली. उत्खननात पुढील उत्पन्न: दगड आणि सुशोभित विटा, दिव्य जोडप्याचे विकृत शिल्प, पर्णसंभार नमुने, आमलका, कपोटा पाली ["कबूतर-घर” किरीट-वर्क] सारख्या कोरीव वास्तूशास्त्राची वैशिष्ट्ये, ब्लॅक स्किस्ट स्तंभाचा तुटलेला अष्टकोनी शाफ्ट, कमळाचा आकृतिबंध, उत्तरेकडे प्रणला (पाण्याचे कुट) असलेले गोलाकार मंदिर, एक ५० स्तंभ तळ असलेली एक प्रचंड रचना.

रामजन्म भूमी जमीन खटला

१९५० मध्ये गोपाळसिंग विशारद यांनी अलाहाबाद हायकोर्टाकडे विवादित जागेवर पूजा अर्चना करण्यास परवानगी देण्याचा दावा केला. त्यानंतर लगेचच असाच खटला अयोध्याच्या परमहंस दास यांनी दाखल केला पण नंतर मागे घेतला. १९५९ मध्ये निर्मोही अखाडा या हिंदू धार्मिक संस्थेने या जागेचे संरक्षक असल्याचा दावा करून वादग्रस्त जागेचा पदभार सोपविण्याच्या दिशेने तिसरे शीर्षक खटला दाखल केला. सुन्नी वक्फ बोर्डाने या जागेचा ताबा घेण्यासाठी चौथा खटला दाखल केला होता.

अलाहाबाद उच्च न्यायालयाच्या खंडपीठाने २००२ मध्ये या खटल्याची सुनावणी सुरू केली, हे काम २०१० मध्ये पूर्ण झाले. सर्वोच्च न्यायालयाने हायकोर्टाचा निकाल स्थगित करण्याची याचिका फेटाळून लावली. ३० सप्टेंबर २०१० रोजी अलाहाबाद हायकोर्टाने न्यायाधीश एस. यू. खान, सुधीर अग्रवाल आणि डी. व्ही. शर्मा यांचा समावेश असलेल्या तीन सदस्यांच्या खंडपीठाने हि वादग्रस्त जमीन तीन भागात विभागण्याचा निर्णय दिला.

राम लल्ला मूर्तीची जागा प्रतिनिधित्व करणार “राम लल्ला विराजमान” पार्टीकडे जाईल . सीता रासोई आणि राम चबूतरा निर्मोही अखाडाकडे जाईल आणि उर्वरित भाग सुन्नी वक्फ बोर्डकडे. कोर्टाने हा निर्णयही दिला की तीन महिन्यांपर्यंत स्थिती जशी आहे तशी ठेवली जाईल. तीन पक्षांनी सर्वोच्च न्यायालयात वादग्रस्त जमीन विभाजनाविरोधात अपील केले. सर्वोच्च न्यायालयाने ६ ऑगस्ट २०१९ ते १६ ऑक्टोबर २०१९ या कालावधीत या खटल्यावरील अंतिम सुनावणी घेतली.

लेटेस्ट अपडेट्स

१६ ऑक्टोबर २०१९

सर्वोच्च न्यायालयात ५ न्यायाधीशांच्या खंडपीठासमोर अयोध्या विवादावर अंतिम सुनावणी. पॅनेलने अंतिम निर्णय राखून ठेवला आहे. सरन्यायाधीश रंजन गोगोई यांच्या अध्यक्षतेखालील-न्यायाधीशांच्या संविधान पीठाने प्रतिस्पर्धी पक्षांना ‘मौल्डींग ऑफ रिलीफ’ वर लेखी नोट्स दाखल करण्यासाठी तीन दिवसांची मुदत दिली आहे.

References: Ayodhya Dispute

About the author

BharatBodh Team

आम्ही संपूर्ण जगाचे ज्ञान भारतीय भाषांमध्ये बनवण्याचा आणि भाषांतरित करण्याचा प्रयत्न करीत आहोत.

Leave a Comment