प्रदेश भूगोल

उत्तर आफ्रिका (North Africa)

उत्तर आफ्रिका Information about North Africa in Marathi
Wikimedia

उत्तर आफ्रिका हा आफ्रिकन खंडाच्या उत्तर दिशेचा प्रदेश आहे. या प्रदेशाची व्यापकपणे स्वीकारलेली व्याख्या नाही. ह्या भागाचा विस्तार कधीकधी पश्चिमेकडील मॉरिटानियाच्या अटलांटिक किनाऱ्यापासून, इजिप्तच्या सुएझ कालवा आणि पूर्वेकडील लाल समुद्रापर्यंत मानला जातो. काहींनी ते अल्जेरिया, मोरोक्को आणि ट्युनिशिया या देशांपुरते मर्यादित ठेवले आहे. उत्तर आफ्रिका प्रदेशाला फ्रेंच लोक औपनिवेशिक काळात “आफ्रीक डु नॉर्ड” म्हणून ओळखत असत.अरब या प्रदेशाला मगरेब (अरब जगाचा पश्चिम भाग) म्हणून संबोधतात. सर्वात सामान्यपणे स्वीकारलेल्या व्याख्येमध्ये मोरोक्को, अल्जेरिया, ट्युनिशिया, लिबिया, इजिप्त आणि सुदान या ६ देशांचा समावेश आहे जे आफ्रिकन खंडाच्या उत्तरेला आकार देतात.

उत्तर आफ्रिकेमध्ये बर्‍याच स्पॅनिश आणि पोर्तुगीज मालमत्तांचा समावेश आहे जसे प्लाझास दे सोबेरानिया, सेउटा आणि मेलिल्ला आणि कॅनरी बेटे आणि माडेयरा. उत्तर आफ्रिकेतील देशांमध्ये एक समान वांशिक, सांस्कृतिक आणि भाषिक ओळख आहे जी या प्रदेशासाठी खास आहे. इतिहासाची नोंद झाल्यापासून वायव्य आफ्रिकेमध्ये बर्बर्सचे वास्तव्य आहे. उत्तर आफ्रिकेचा पूर्व भाग हा इजिप्शियन लोकांचे घर आहे. ए.डी. ६०० ते १००० दरम्यान, मुस्लिम विजयामुळे अरब मध्य-पूर्वेकडे पळाले. हे लोक शारीरिकदृष्ट्या सारखे होते, त्यांनी बर्बर लोकांसोबत नवीन वसाहती स्थापन केल्या. बर्बर आणि इजिप्शियन लोक अरबी आणि मुस्लिम संस्कृतीत विलीन झाले. अरबीकरण आणि इस्लामीकरण या प्रक्रियेने तेव्हापासून उत्तर आफ्रिकेच्या सांस्कृतिक लँडस्केप परिभाषित केला आहे.

भूगोल

उत्तर आफ्रिकेमध्ये तीन मुख्य भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत: दक्षिणेस सहारा वाळवंट, पश्चिमेस अटलास पर्वत आणि पूर्वेला नाईल नदी व डेल्टा. अटलास पर्वत उत्तर अल्जेरिया, मोरोक्को आणि ट्युनिशियाच्या बर्‍याच भागापर्यंत पसरलेला आहे. हे पर्वत पट माउंटन सिस्टमचा भाग आहेत जे दक्षिण युरोपच्या बर्‍याच भागांतून जातात. ते सहारा वाळवंटात भेटण्यापूर्वी दक्षिणेकडील आणि पूर्वेकडील उतरते लँडस्केप बनतात. सहारा वाळवंट या प्रदेशाच्या ७५ टक्क्यांहून अधिक भाग व्यापतो. सर्वात उंच शिखरे दक्षिण-मध्य मोरोक्कोमधील उच्च ऍटलास पर्वतरांगेत आहेत, यातील बरीच शिखरे बर्फाच्छादित आहेत.

अटलास डोंगराच्या दक्षिणेस सहारा वाळवंटातील कोरडा व नापीक प्रदेश आहे, जो जगातील सर्वात मोठा वाळूचा वाळवंट आहे. काही ठिकाणी वाळवंटामध्ये सुख्या नद्या सापडतात,त्यांना वादी असे म्हणतात. या नद्या केवळ पावसाच्यावेळीच वाहतात परंतु सामान्यतः कोरड्या असतात. सहाराच्या मुख्य भूप्रदेशात वाळूचा अथांग समुद्र आहे, ज्यात वाळूचे प्रचंड ढिग बनतात; त्याना हम्मदा म्हणतात. सहारा अल्जीरिया, मोरोक्को आणि ट्युनिशिया आणि लिबियाचा दक्षिणेकडील भाग व्यापतो. लिबियाचे फक्त दोन प्रदेश वाळवंट बाहेर आहेत: वायव्येकडील ट्रिपोलीनिया आणि ईशान्य दिशेला सिरेनाइका. नील नदी व तिची किनारी सिंचन जमीन वगळता बहुतेक इजिप्त देखील वाळवंट आहे.

संयुक्त राष्ट्रांच्या मते सुदान आणि पश्चिम सहारा हा उत्तर आफ्रिकेचा भाग मानला जातो. सर्वसाधारण भौगोलिक व व्यावसायिक वापरामध्ये उत्तर आफ्रिका अनेकदा मध्यपूर्वेसह MENA (“मध्य पूर्व आणि उत्तर आफ्रिका”) या नावाने संबोधले जाते. कधीकधी अमेरिकन सरकारच्या वापरात याला ग्रेटर मिडल इस्ट म्हणून संबोधले जाते. त्याचप्रमाणे पारंपारिक अरबी मध्ये याला मगरेब (ज्याचा अर्थ “वेस्ट” आहे) म्हणतात.

स्पॅनिश कॅनरी बेटांचे रहिवासी मिश्रित स्पॅनिश आणि उत्तर आफ्रिकन बर्बर वंशाचे आहेत. माल्टामधील लोक उत्तर आफ्रिकेच्या वंशातील आहेत आणि अरबी भाषेचे व्युत्पन्न बोलतात. परंतु या भागांना सामान्यतः उत्तर आफ्रिकेचा भाग मानले जात नाही तर त्यांच्या युरोपियन-आधारित संस्कृती आणि धर्मामुळे त्यांना दक्षिण युरोप मानले जाते.

लोक

उत्तर आफ्रिकेतील रहिवासी साधारणपणे उत्तर आफ्रिकेच्या मुख्य भौगोलिक प्रदेशांशी संबंधित पद्धतीने विभागले गेले आहेत: मघरेब, नाईल खोरे आणि साहेल. असे मानले जाते की मघरेब किंवा पश्चिम उत्तर आफ्रिका कमीतकमी १०००० बीसी पासून बर्बर्सनी वसवली होती. उत्तर आफ्रिकेचा पूर्व भाग किंवा नील नदीचे खोरे प्रामुख्याने इजिप्शियन लोकांचे घर आहे. तसली एन एजर आणि सहारा मधील रॉक आर्ट्सच्या इतर निष्कर्षांनुसार कळते कि सहाराचे जलदगतीने वाळवंट होण्यापूर्वी ३५०० बी.सी. मध्ये विविध लोक इथे राहत होते. आजही काही भटक्या विमुक्त जमाती या भागात राहतात.

संस्कृती

मगरेब व सहारा भागातील लोक बर्बर भाषा आणि अरबी भाषा बोलतात आणि इस्लाम धर्म पाळतात. अरबी आणि बर्बर भाषा एकमेकांशी संबंधित आहेत, दोन्ही अफ्रोआसिएटिक भाषा कुटुंबातील आहेत. तुआरेग बर्बर भाषा किनारी शहरी भाषांपेक्षा अधिक पुराणमतवादी आहेत.

बर्‍याच वर्षांमध्ये, बर्बर इतर संस्कृतींनी प्रभावित झाले आहेत: ग्रीक, फोनिशियन, इजिप्शियन, रोमन, वांडल, अरब, युरोपियन आणि आफ्रिकन लोक. मगरेब आणि सहाराच्या संस्कृती मध्ये स्वदेशी बर्बर, अरब आणि आफ्रिकेच्या शेजारच्या भागातून आणि त्यापलीकडील भागातील घटक एकत्र आले. सहारामध्ये, ओएसिस जवळचे रहिवासी आणि भटके विमुक्त बेडॉईन्स आणि तुआरेग यांच्यातील फरक विशेषतः चिन्हांकित आहे.

अर्थव्यवस्था

वाळवंटात तेल आणि नैसर्गिक वायूच्या साठा मिळाल्याने अल्जेरिया आणि लिबियाच्या अर्थव्यवस्थेचे रूपांतर झाले. मोरोक्कोची मुख्य निर्यात फॉस्फेट आणि कृषी उत्पन्न आहे. इजिप्त आणि ट्युनिशियामध्ये पर्यटन उद्योग अर्थव्यवस्थेस आवश्यक आहे. इजिप्तमध्ये सर्वात भिन्न औद्योगिक वातावरण आहे, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि अभियांत्रिकी उद्योग विकसित करण्यासाठी तंत्रज्ञान केले जाते. इजिप्त उच्च प्रतीच्या कापूस वस्त्रांसाठी प्रसिद्ध आहे.

लिबिया आणि अल्जेरियाच्या वाळवंटात तेलाचे रिग पसरलेले आहेत. लिबियन तेलाला खासकरून खूप दर मिळतो, या तेलात गंधकयुक्त सामग्रीचे प्रमाण कमी असल्यामुळे इतर इंधन तेलांच्या तुलनेत ते कमी प्रदूषण करते.

संस्कृति

उत्तर आफ्रिकेची संस्कृती चार मुख्य प्रवाहांनी बनलेली आहे –

  1. पूर्वेकडील इजिप्तची प्राचीन सभ्यता जी हजारो वर्षांपासून नील नदी आणि त्याच्या आसपासच्या वसते. इजिप्शियन कोप्ती ख्रिश्चन (इंग्रजीमध्ये कॉप्टिक ख्रिश्चन) समुदायावर या प्राचीन इजिप्शियन सभ्यतेची खोल प्रभाव दिसून येतो.
  2. दुसरा विभाग बर्बर जाती आणि पश्चिम भागाच्या बर्बरी भाषांचा बनलेला आहे.
  3. तिसरा विभाग अरबी संस्कृतीचा आहे. इस्लामिक काळाच्या सुरूवातीनंतर अरबांनी उत्तर आफ्रिकेवर आक्रमण केले आणि अरब संस्कृतीत ते समाकलित केले. शतकानुशतके आक्रमणांमुळे इजिप्तची प्राचीन भाषा जवळजवळ नाहीशी झाली आणि त्या लोकांनी अरबी बोलायला सुरुवात केली. बर्बर भागात देखील अशा प्रकारचे अरबी प्रभाव होता की या समाजांमध्ये अरबी भाषक बर्बरी लोकांपेक्षा अधिक बनले आणि बर्बरी वंशाच्या बहुतेक लोक स्वत: ला अरब समाजाचा भाग मानू लागले.
  4. चौथा विभाग म्हणजे १८ व्या शतकापासून २० व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत युरोपियन साम्राज्यवादाचा आहे, ज्यामध्ये इंग्लंडने उत्तर आफ्रिकेतील इजिप्त, लिबियावर इटली आणि उर्वरित प्रदेशावर फ्रान्स ने सत्ता मिळविली. इटलीचा प्रभाव कालांतराने गमावला गेला, परंतु अद्याप फ्रेंच भाषा उत्तर आफ्रिकेच्या “पाश्चात्य” भागात दिसू शकतात.

20 व्या शतकात बर्‍याच बर्बर मूळचे लोक त्यांच्या प्राचीन संस्कृतीत जागृत झाले. सामाजिक, कला आणि सरकारी जीवनात बर्बर भाषेची ओळख पटविण्यासाठी काही लोकांनी चळवळ सुरू केली. उलटपक्षी, काहींना असे वाटले की यामुळे अरब ऐक्याला धक्का बसला आणि त्यांनी त्याला विरोध करण्यास सुरवात केली. वाद सुरूच आहे, जरी मोरोक्को, अल्जेरिया आणि इतर देशांमधील बर्बेरियन भाषेची ओळख हळूहळू वाढली आहे.

Reference: North Africa

About the author

BharatBodh Team

आम्ही संपूर्ण जगाचे ज्ञान भारतीय भाषांमध्ये बनवण्याचा आणि भाषांतरित करण्याचा प्रयत्न करीत आहोत.

Leave a Comment

1 Comment